Parseria Hametin Dezenvolvimentu Suku no Administrasaun Munisipál
PARTISIPA · Hetan apoiu finanseiru husi Governu Australia
A group of people are crossing a road using a zebra crossing in Dili, Timor-Leste. Some of the people are in wheelchairs or use walking aids. Cars and bikes wait as they cross.

Dezeña ba Ema Hotu: Timor-Leste Hakat ba Padraun Asesibilidade Nasionál

20/10/2026

Ba ema ho defisiénsia barak iha Timor-Leste, asesu ba edifísiu públiku no servisu sira bele sai dezafiu loron-loron nian. Hakat ida de'it lahó rampa, odamatan kloot, ka sein bloku tátil no sinál orientasaun sira ne'ebé klaru bele halo susar atu partisipa ho ativu iha moris komunidade nian.

Enkuantu Governu Timor-Leste kompromete atu dezenvolve padraun nasionál Dezeñu Universál (asesibilidade) liuhosi Planu Asaun Nasionál ba Ema ho Defisiénsia, laiha roteiru klaru ka enkuadramentu tékniku atu halo kompromisu ida-ne’e sai realidade.

Komprende Bareira sira

Hatán ba ida ne'e, Ministériu Obras Públiku, ho apoiu husi Governu Austrália liuhusi programa PARTISIPA, no Umanidade & Inkluzaun lidera avaliasaun asesibilidade nasionál.

Avaliasaun ne'e halibur ajénsia governu nian sira no Organizasaun sira Ema ho Defisiénsia nian (EhD) atu komprende di'ak liután dezafiu asesibilidade nian ne'ebé ema ho defisiénsia sira hasoru iha infraestrutura públika.

Rezultadu sira husi avaliasaun ne’e konfirma katak enkuantu konxiénsia aumenta, espasu públiku barak maka seidauk prienxe ezijénsia asesibilidade nian. Rampa sira ne'ebé eziste dala barak la kumpri, no karakterístika infraestrutura nian ba ema sira ho defisiénsia matan no defisiénsia sira seluk limitadu ka la konsistente.

A disabled toilet with a door too narrow to fit a wheelchair, as tested by Eduardo from partner organisation, RHTO while undertaking the infrastructure accessibility audit

Ema ho Defisénsia Apoiu Hodi Forma Solusaun

Avaliasaun ne'e sai hanesan pontu partida importante ida ba asaun.

Bazeia ba rezultadu sira husi avaliasaun ne’e, PARTISIPA, Umanidade & Inkluzaun, ministériu relevantes no organizasaun ema ho defisénsia sira servisu hamutuk hodi dezenvolve esbosu dahuluk Padraun Asesibilidade Nasionál Timor-Leste nian bazeia ba prinsípiu Dezeñu Universál. Importante liu husi prosesu ne’e mak, ema ho defisiénsia sira la'ós de'it involve iha konsultasaun maibé envolve ativamente iha avaliasaun infraestrutura, identifika barreira sira no kontribui ba dezenvolvimentu solusaun sira. Ida-ne'e ajuda asegura katak padraun sira reflete esperiénsia moris no nesesidade prátika sira.

Serbisu Hamutuk ho Governu Husi Parte Hotu

Atu lori prosesu reforma nian ba oin, ekipa harii ona Grupu Traballu Tékniku kona-ba Dezeñu Universál, ne'ebé halibur reprezentante sira hosi ministériu oioin no Organizasaun Ema ho Defisiénsia sira.

Grupu Traballu Tékniku ne'e lidera hela diskusaun tékniku sira, hadi'a esbosu padraun no fó apoiu iha parte governu tomak ba sira-nia implementasaun iha futuru. Kolaborasaun ida-ne'e ajuda ona kria sentidu sai na’in ne'ebé boot no responsabilidade ne'ebé fahe hodi halo infraestrutura públika sai asesivel liu.

Hanesan Noemia Viegas, Diretora Nasionál Planeamentu Urbanu, esplika,

"Prosesu ba dezenvolvimentu Padraun Dezeñu Universál ajuda ami atu komprende di'ak liután difikuldade sira ne'ebé ami-nia kolega sira ho defisiénsia esperiénsia ho infraestrutura públika ne'ebé la asesivel. Ida-ne'e mós ajuda ona ami atu rekoñese importánsia hosi dezenvolve no aborda Padraun Dezeñu Universál hodi apoia instituisaun sira nia papél ho loloos."

In partnership with organisations of persons with disabilities, RHTO, ADTL and AHMDTL, PARTISIPA undertook an accessiblity audit in Dili and Ermera, including the national hospital

Husi Kompromisu ba Padraun Nasionál sira

Esbosu Padraun Asesibilidade Nasionál ba Infraestrutura no Edifísiu sira iha Timor-Leste agora hakat ba aprovasaun formál governu nian, ne’ebé reprezenta marku importante ida ba Timor-Leste.

Bainhira hetan ona aprova, padraun sira sei fornese enkuadramentu nasionál ida hodi orienta dezeñu no konstrusaun infraestrutura públika, hodi ajuda asegura katak eskola sira, fasilidade saúde sira, edifísiu governu nian, no espasu públiku sira asesivel ba ema hotu.

Reforma ne’e reflete lideransa nasionál ne’ebé buras no kompromisu ba inkluzaun defisiénsia, ne’ebé hetan apoiu husi kolaborasaun forte entre instituisaun governu nian, Organizasaun Ema ho Defisiénsia sira, no Governu Austrália liuhosi nia programa PARTISIPA.

Vizaun Ba Oin

Padraun asesibilidade nasionál ne’ la'ós de'it kona-ba edifísiu no infraestrutura. Ida ne’e kona-ba asegura ema hotu-hotu bele partisipa iha sosiedade ho dignidade, seguransa, no independénsia.

Liuhusi halibur líder governu, peritu tékniku sira, no ema ho defisiénsia sira, Timor-Leste harii fundasaun sira ba futuru ida ne'ebé inkluzivu liu—ida ne'ebé espasu públiku sira dezeña ba ema hotu.

Foto Istória